تبلیغات
گروه های آموزشی ناحیه دو بهارستان - قالب های شعری فارسی پایه ششم
گروه های آموزشی ناحیه دو بهارستان
فعالیت های کارشناسی تکنولوژی و گروه های آموزشی
حدیث موضوعی


مرتبه
تاریخ : یکشنبه 5 اسفند 1397
بیت : بیت کم ترین مقدار شعر وبه عبارت دیگر واحد شعر است :

اول دفتر به نام ایزد دانا              صانع پروردگار حیّ توانا (سعدی )

مصراع : دیدیم که هر بیت شامل دو قسمت است . هریک از این بخش ها «مصراع » نام دارد . کم ترین سخن موزون یک مصراع است

ردیف : به واژه یا واژه های که در پایان بیت به یک معنا تکرار می شود گفته می شود.

معشوقه به سامان شد تا باد چنین باد                 کُفرش همه ایمان شد تا باد چنین باد ( مولوی )

قافیه : به واژه های قبل از ردیف در پایان مصراع که حروف آخرشان مشترک است  می گویند . واژه های " گوش وفراموش " در این بیت قافیه هستند : خطا کردی به قول دشمنان گوش       که عهد دوستان کردی فراموش

در مصراع یا بیتی که درآن ردیف نباشد آخرین واژه قافیه است . درشعر سنّتی آوردن قافیه اجباری وآوردن ریف اختیاری است .قافیه در شعر نیمایی نظم مشخصّی نارد.



قالب : شکلی که قافیه به شعر می بخشد« قالب » نام دارد .تفاوت قالب ها در تفاوت در چگونگی قافیه ی آن هاست .زیرا قافیه می تواند تنها در پایان مصراع های فرد یا زوج یا در آخر هر دو مصراع بیاید.اگر نحوه ی تکرار قافیه در دو یا چند شعر یکسان باشد ، تعداد ابیات ، محتوا ووزن ، نوع قالب را مشخّص خواهند کرد.

تخلّص : به نام شعری شاعر که در بیت آخر می آید،« تخلّص » می گویند . تخلّص گاه در بیت های ما قبل آخر می آید .

فریاد مردمان همه ازدست دشمن است               فریاد سعدی از دل نا مهربان دوست

مطلع  :به اولین بیت غزل یا قصیده مطلع می گویند

قالب­های شعر فارسی

1. قصیده : شعری است که بیت اول با مصراع­های زوج هم قافیه باشد و بیت­های آن از 15 بیت بیشتر بالاتر است.
محتوای قصیده رثا، حکمت، عرفان و فلسفه و ... است.
ساختار قصیده و اجزای تشکیل دهنده­ی آن به ترتیب زیر است :

الف : تغزل (تَغَزُّل - تشبیت - نسیب) مقدمه­ی قصیده است با مضامینی چون عشق، یاد جوانی و وصف طبیعت و ...

ب : تخلص (تـَخـَلــّـُص) : پیوند میان مقدمه و تنه­ی اصلی قصیده است.

پ : تنه­ی اصلی : مقصود شاعر است با محتوایی چون مدح، رثا، پند و اندرز، حکمت، عرفان.

ت : شریطه و دعا : شامل دعا برای جاودانه بودن ممدوح است و در پایان قصیده و در جواب جمله­هایی شرطی می­آید.

مطلع و مقطع : بیت نخست و پایانی قصیده است.

نکته : در دوره­های بعد، نوع دیگری از تخلص در ادب فارسی رایج شد و آن آوردن نام هنری شاعر در پایان غزل و قصیده است.

شکل قصیده

------------×       ------------×
------------         ------------×           
------------         ------------×

------------         ------------×           

------------         ------------×
------------         ------------×
------------         ------------×
------------         ------------×          
------------         ------------×
------------         ------------×

------------         ------------×

بهار تازه دمید، ای به روی رشک بهار ***  بیا و روز مرا خوش کن و نبید بیار
     
همی به روی تو ماند بهار دیبا روی ***همی سلامت روی تو و بقای بهار

رخ تو باغ من است و تو باغبان منی مده*** به هیچکس از باغ من، گلی، ز نهار!

به روز معرکه، بسیار دیده پشت ملوک ***به وقت حمله، فراوان دریده صف سوار

همیشه عادت او بر کشیدن اسلام ***همیشه همت او نیست کردن کفار

عطای تو به همه جایگه رسید و، رسد*** بلند همت تو بر سپهر دایره وار

کجا تواند گفتن کس آنچه تو کردی ***کجا رسد بر کردارهای تو گفتار؟

تو آن شهی که ترا هر کجا شوی، شب و روز*** همی رود ظفر و فتح، بر یمین و یسار

خدایگان جهان باش، وز جهان برخور*** به کام زی و جهان را به کام خویش گذار

2. غزل : قالب شعری است که بیت نخست با مصراع­های زوج هم قافیه است، تعداد بیت­های آن بیشتر از 7 تا 12 بیت است.
محتوای غزل­ها عشقی، عرفانی، عاشقانه - عارفانه و بعد از مشروطه سیاسی - اجتماعی شده است.

شکل غزل

------------×       ------------×
------------         ------------×
------------         ------------×
------------         ------------×
------------         ------------×
------------         ------------×
------------         ------------×

بزرگترین غزل سرایان عبارتند از :حافظ ، سعدی ، مولوی ،صائب وشهریار.بیت های زیر مطلع غزلی است از سعدی.

من چرا دل به تو دادم که دلم می شکنی  ؟                    یا چه کردم که نگه باز به من می نکنی ؟

دل وجانم به تو مشغول ونظر در چپ وراست             تا ندانند رقیبان که تو منظور منی

3. قطعه : شعری است حداقل دو بیت که معمولا مصراع­های زوج آن هم قافیه است.
محتوای قطعه بیشتر اخلاقی، اجتماعی، آموزشی و تعلیمی، مدح و هجو است.

شکل قطعه

------------         ------------×
------------         ------------×
------------         ------------×
------------         ------------×

نشنیده ای که زیر چناری کدوبنی ----- بررست و بردمید بر او بر، به روز بیست

پرسیدازچنار که توچند روزه ای؟ ----- گفتا چنار سال مرا بیشتر ز سی است

خندید پس بدو که من از تو به بیست روز ----- برتر شدم بگوی که این کاهلیت چیست؟

او را چنارگفت که امروز ای کدو ----- باتو مراهنوز نه هنگام داوری است

فردا که بر من و تو وزد باد مهرگان ----- آنگه شود پدید که نامرد و مرد کیست!!!
4. مثنوی : قالب شعری است که هر بیت آن دارای ردیف و قافیه­ای جدا باشد. قالب مثنوی مناسب­ترین قالب برای داستان­ها و مطالب طولانی است.

محتوای مثنوی بر چهار نوع است :

الف : حماسی مانند شاهنامه­ی فردوسی و تاریخی مانند اسکندرنامه­ی نظامی گنجه­ای.

ب : اخلاقی مانند بوستان سعدی و تعلیمی و آموزشی مانند گلشن راز شیخ محمود شبستری.

پ : عاشقانه مانند خسرو و شیرین نظامی و بزمی مانند ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی.

ت : عارفانه مانند مثنوی معنوی مولوی و حدیقه الحقیقه سنایی و منطق الطیر عطار نیشابوری.

شکل مثنوی

------------×       ------------×
------------+       ------------+
------------#       ------------#

نمونه ای از مثنوی از بوستان سعدی
حکایت

یکی گربه در خانه زال بود----- که برگشته ایام و بد حال بود
روان شد به مهمان سرای امیر----- غلامان سلطان زدند شر به تیر
چکان خونش از استخوان می دوید---همی گفت و از هول جان می دوید
اگر جستم از دست این تیر زن----- من و موش و ویرانه پیر زن

5. رباعی : قالبی ویژه­ی شعرهای ایرانی است که چهار مصراع دارد و معمولا مصراع سوم آن قافیه ندارد.
محتوای رباعی­ها بیشتر عارفانه، عاشقانه یا فلسفی است.
خیام بزرگ­ترین رباعی سرای جهان است.

شکل رباعی

------------×       ------------×
------------         ------------×

6. دو بیتی : به دو بیتی در ادب فارسی ترانه گفته می­شود و شعری است دارای دو بیت که گاه مصراع سوم آن قافیه ندارد. درون مایه­ی آن عاشقانه و عارفانه است.

شکل دو بیتی

------------+       ------------+
------------         ------------+

نکته : هرگاه هجای نخست (بخش اول) مصراع اول دارای سه یا چهار واک (صدا) باشد رباعی است و اگر هجای نخست مصراع اول دارای دو واک باشد دو بیتی است.

مانند :

مـردی بـایـد ، بـلنــد هـمـت مـردی          زین تجربه دیده­ای، خرَد پروردی
کاو را به تصرف اندر این عالم خاک       بـر دامـن هـمـت نـنـشـیـنـد گـردی
بابا افضل کاشانی

همانطور که می­بینید هجای نخست مصراع اول «مـَر» می­باشد که دارای سه واک است : «مــ»+«ــَـ»+«ر» و این شعر رباعی است.

حالا این نمونه :

به صحرا بنگرم صحرا تو وینم        به دریا بنگرم دریا تو وینم
به هرجا بنگرم کوه و در و دشت      نشان از قامت رعنا ته وینم
بابا طاهر

هجای نخست مصراع اول «به» (بِ) است که دو واک دارد : «بــ»+«ــِـ»؛ پس این شعر دو بیتی است.


7. نیمایی : شعری است با مصراع­های کوتاه و بلند که در آن قافیه الزامی نیست.
بنیان­گذار آن «علی اسفندیاری» معروف به «نیما یوشیج» است.
درون مایه­ی آن احساسات و تجربه­های فردی، عشق و سیاست است. نیما با چاپ شعر افسانه در سال 1301 خورشیدی نخستین گام را در راه شعر نو برداشت.

شکل نیمایی

--------------
-------------------
----------×
----------------------
--------
----------------
--------------------------×

جاده ها با خاطره ی قدم های تو بیدار می مانند
که روز را پیشباز می رفتی
هر چند سپیده تو را
از آن پیشتر دمید
که خروسان بانگ سحر کنند
مرغی در بال هایش شکفت
باغی درد رختش
ماد رعتاب تو می شکوفیم
در شتابت
مادر کتاب تو می شکوفیم
در دفاع از لبخند تو
که یقین است و باور است
دریا به جرعه ای که تو از چاه خورده ای حسادت می کند



ارسال توسط سرگروه پایه ششم
آرشیو مطالب
نظر سنجی
آیا از عملکرد (اطلاع رسانی، نو و بروز بودن محتوا، کاربردی بودن مطالب و...) وب سایت گروه های آموزشی ناحیه دو بهارستان رضایت دارید؟






صفحات جانبی
دبیرخانه های استانی
امکانات جانبی
ذکر روزهای هفته



در این وبلاگ
در كل اینترنت


یک پیام بفرستید